۱۸ واژهٔ چندمعنایی در زبان سنگسری؛ از «کَل» تا «پُر»
«کَل» در زبان سنگسری هم نام یک بز نر سهساله است، هم نام ستارهای در آسمان. «پُر» هم میتواند به سه روز پیش یا سه روز دیگر اشاره کند. برای فهمیدن منظور گوینده، گاهی شنیدن یک واژه کافی نیست و باید دید در چه جملهای آمده است.
این ۱۸ نمونه از واژهنامهٔ سنگسری، اثر چراغعلی اعظمی و گرنوت ویندفور، انتخاب شدهاند. کنار هر واژه، آوانویسی لاتین و معنیهای فارسی و انگلیسی آن را میخوانید.
از اجاق خانه تا ستارههای آسمان
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English |
|---|---|---|---|
| کَل | kal |
اجاقی در کف زمین، کچل یا بیمو، دیوار سنگی، خطالرأس کوه، بز نر سهساله، ستارهٔ نسر واقع | Hearth set into the floor, bald, stone wall, mountain ridge, three-year-old male goat, Vega |
| پَر | par |
پرِ پرنده، ورم خفیف، هیزم ریز، جایگاه دام در آغل. در کاربرد فعلی: میپرد یا پرواز میکند | Feather, slight swelling, brushwood, stall. As a verb: jumps or flies |
| تیر | tir |
تیر سقف، تیر کمان، گلوله | Beam, arrow, bullet |
| کَف | kaf |
کف دست، کف پا، کف روی مایع | Palm, sole, foam |
| گودَر | guodar |
گذرگاه، وقت | Passage, time |
| کولی | kuli |
آشیانهٔ پرنده، لانهٔ جانور | Bird’s nest, animal den |
وقتی یک واژه به گذشته و آینده اشاره میکند
«پُر» یکی از جالبترین نمونههای این فهرست است. واژهنامه برای آن دو معنی ثبت کرده که در دو سوی امروز قرار دارند. «قِلّیز» هم در توصیف دو وضعیت جوی به کار میرود، یکی وقتی مه غلیظ است و دیگری وقتی برف سنگین میبارد.
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English |
|---|---|---|---|
| پُر | por |
سه روز پیش، سه روز دیگر | Three days ago, in three days |
| وار | vawr |
باران میبارد، برف میبارد، از کسی خشمگین میشود | It rains, it snows, gets angry with someone |
| قِلّیز | qaelliz |
مه غلیظ، بارش سنگین برف | Thick fog, heavy snowfall |
| شِپَّر | šaeppar |
آبپاش، رگبار | Watering can, rain shower |
| دوسوز | duosuoz |
ناامید میشود، بخار میشود | Becomes disappointed, evaporates |
از خوشهٔ گندم تا مردمک چشم
بعضی واژههای سنگسری در موقعیتهایی به کار میروند که در نگاه اول خیلی از هم دورند. «کورزَک» هم خوشهٔ گندم است و هم مردمک چشم. «دَلمه» هم نام پنیری است که هنوز سفت نشده و هم برای آدم ضعیف به کار میرود.
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English |
|---|---|---|---|
| کورزَک | kuorzak |
خوشهٔ گندم، مردمک چشم | Wheat head, pupil of the eye |
| دَلمه | dalmae |
پنیرِ هنوز سفتنشده، آدم ضعیف | Unset cheese, a weak person |
| وَکّو | vakku |
قورباغه، کلیه | Frog, kidney |
| دونِهاَک | duonae-ak |
دانه، جوش پوست | Grain, pimple |
| کوت | kuot |
دستهای از ساقههای دروشده که روی زمین برپا میکنند، موی جمعشده به شکل گوجه | A stack of harvested stalks, hair bun |
| کِلاچکی | kaelawcki |
زاغی، آدم پرحرف | Magpie, talkative person |
| وِنگوِنگ | vaeng vaeng |
وزوز حشره، حرف بیمعنی | Insect buzzing, nonsense |
دربارهٔ نوشتار و منبع
صورتهای فارسی بازنویسی تقریبیِ آوانویسی کتاباند. بعضی صورتهای یکسان، مثل «پَر»، در واژهنامه در مدخلهای جداگانه آمدهاند. واژهنامهٔ سنگسری، چراغعلی اعظمی و گرنوت ویندفور، ۱۹۷۲