۴۰ ضربالمثل و اصطلاح سنگسری با معنی فارسی و انگلیسی

«با طناب پوسیدهٔ او به چاه نرو.» در سنگسری این جمله هشداری دربارهٔ اعتماد است. «طلا به او نمیچسبد» هم وصف آدمی است که رشوه نمیگیرد. این مقاله ۴۰ ضربالمثل و اصطلاح از زبان سنگسر، مهدیشهر امروزی، را همراه با معنی و کاربردشان گرد آورده است.
ضربالمثلهای سنگسری از کدام منبع آمدهاند؟
این نمونهها از ضمیمهٔ واژهنامهٔ سنگسری، اثر چراغعلی اعظمی و گرنوت ویندفور، انتخاب شدهاند. نویسندگان در این بخش مثلها و تعبیرهایی را از دستنوشتهٔ اعظمی آوردهاند که برای مدخلهای واژهنامه طولانی بودند. بعضی از آنها پندی دربارهٔ رفتارند و بعضی واکنشی کوتاه به یک موقعیت روزمره. مشخصات کتاب
در هر مدخل، جملهٔ داخل گیومه تصویر لفظیِ عبارت را نشان میدهد و جملهٔ بعدی منظور گوینده را توضیح میدهد. صورت فارسی هر عبارت بازنویسیِ تقریبیِ آوانویسی کتاب است. در ستون لاتین، c نشانهٔ «چ»، x نشانهٔ «خ»، š نشانهٔ «ش» و ž نشانهٔ «ژ» است.
اعتماد، همسایگی و انصاف
طناب پوسیده، گهواره و گله سه تصویر این بخشاند. هرکدام دربارهٔ رابطهای انسانی حرف میزند، از اعتماد به قول دیگران تا جبران کمکی که گرفتهایم.
| سنگسری به خط فارسی | آوانویسی لاتین | معنی و کاربرد به فارسی | English meaning and usage |
|---|---|---|---|
| نِ پوته رَسِن چُو نَشه | ne-putae-rasaen cov naše | «با طناب پوسیدهٔ او به چاه نرو.»به قول و وعدهٔ او تکیه نکن. | “Don’t climb down a well on his rotten rope.”Don’t count on his promises. |
| کُردی پَسّار گال دینْدِه، وَرکی پَسّار بار بِنْدِه | kordy-passar gawl-dindae, varky-passar bawr baendae | «با چوپانها فریاد میزند و با گرگها بار میبندد.»برای دوستی که همزمان با دو طرف همراهی میکند و نمیشود رویش حساب کرد. | “He shouts with the shepherds and packs the loads with the wolves.”He plays both sides and can’t be trusted as a friend. |
| بی مُی خاکونی بونْدِه، بی هَمسِوونی نَبونْدِه | bi-mo-y-xawkuony buondae, bi-hamsevuony nabuondae | «بی مادر و خواهران میشود، بی همسایه نمیشود.»برای تأکید بر ارزش و ضرورت همسایه. | “You can manage without a mother and sisters, but not without a neighbor.”Good neighbors are indispensable. |
| هَشکین بِخُرتا نِوالهده، بَجومِنِن گَوارهده | haškin baexorta naevawle-dae, bajuomaenaen gavawre-dae | «هرکس آبِ خوراک را خورده، باید گهواره را بجنباند.»کسی که کمک گرفته، خودش هم باید سهمی از زحمت را به عهده بگیرد. | “Whoever has had the broth must rock the cradle.”If you’ve received help, you should do your share. |
| تَ چِه کَرت، مَ چِه کَرت، چیچاَ؟ | ta cae kart, ma cae kart, cic-a? | «تو چه کردی، من چه کردم، این چیست؟»وقتی میخواهند دلخوری گذشته را کنار بگذارند. | “What did you do, what did I do, what is all this?”Let bygones be bygones. |
| دَست نِ دَمبور ژِنِه، بِنَشینْدِه | dast ne-dambur žaenae, baenašindae | «نمیشود به طبلش دست زد.»برای کسی که زود میرنجد یا از حرفی کوچک دلخور میشود. | “You can’t touch his drum.”He’s touchy and easily offended. |
| مَره دومدوم ژِن | ma-re duom-duom žaen | «برای من دُمدُم میزند.»برای کسی که با چاپلوسی میخواهد دل گوینده را به دست بیاورد. | “He beats his tail for me.”He’s trying to win me over by flattering me. |
| زَر نِ نَمُسِنْدِه | zar ne namosaendae | «طلا به او نمیچسبد.»آدم درستکاری است که با رشوه نمیشود خریدش. | “Gold won’t stick to him.”He can’t be bought. |
حرف زدن، کنایه و پنهانکاری
بعضی تعبیرها با اغراق جان میگیرند. از دهان آدم بوتهٔ خار بیرون میآید، یا کسی آنقدر دقیق نگاه میکند که انگار دو چشم دیگر قرض گرفته است.
| سنگسری به خط فارسی | آوانویسی لاتین | معنی و کاربرد به فارسی | English meaning and usage |
|---|---|---|---|
| مَ زِبون داز بَر بِمیا | ma-zaebuon dawz bar-baemiya | «از دهانم بوتهٔ خار بیرون آمد.»از بس گفتم و تلاش کردم حرفم را به تو بفهمانم، خسته شدم. | “A thornbush grew out of my mouth.”I’m worn out from trying to get this through to you. |
| دو چَشی دیگَر قَرز هاگِرت | du-cašy-digar qarz-hagert | «دو چشم دیگر قرض گرفت.»با اشتیاق و دقت زیاد تماشا میکند. | “He borrowed two extra eyes.”He’s watching eagerly and closely. |
| مَ دَست نی دَمبور ژِه | ma-dast ni-dambur že | «دستم به طبل او خورد.»از خودش غیرمستقیم سراغ موضوعی را گرفتم. | “My hand struck his drum.”I sounded him out indirectly. |
| دارده ژِنِنْدِه، شوم بِلَرزِه | dawr-dae žaenaendae, šuom baelarzae | «به درخت میزند تا شاخههای نازکش بلرزند.»به دیگری سخت میگیرد تا کسی که واقعاً در نظر دارد بترسد. | “He strikes the tree to make its twigs shake.”He targets someone else to frighten the person he has in mind. |
| نِده گَل مالِن کَر | ne-dae gal-mawlaen-kar | «رویش را گِلاندود میکند.»میکوشد کار زشتی را بپوشاند. | “He plasters it over.”He’s trying to cover up something shameful. |
| مَرتونی سَر تُکی دَک | martuony-sar-toky dak | «سرِ زبان مردم افتاده است.»مردم همه از کار زشتی که رخ داده حرف میزنند. | “She’s on everyone’s lips.”Everyone’s talking about what she did. |
| رَسِنی سَر گاوَرس خُر کِنْدِه | rasaeny-sar gawvars xor-kaendae | «ارزن را روی طناب در آفتاب خشک میکند.»برای کسی که حرفهای دور از باور یا ناممکن میزند. | “He dries millet in the sun on a rope.”He’s telling stories that are hard to believe. |
| نِ چَشدِلِه دار سُوزاَ | ne-caš-daelae dawr sovz-a | «در چشمش درخت سبز شده است.»کنایه به کسی که گستاخانه رفتار میکند. | “A tree is growing in his eyes.”He’s being brazen. |
تلاش، ترس و تجربه
از گذرگاهی که حتی فیل از آن نمیگذرد تا نانوایی که حساب آرد را دارد، این تعبیرها دشواری و کاردانی را با صحنهای قابل تصور بیان میکنند.
| سنگسری به خط فارسی | آوانویسی لاتین | معنی و کاربرد به فارسی | English meaning and usage |
|---|---|---|---|
| فیل بُر نَکِنْدا | fil bor-nakaendaw | «فیل هم از اینجا نمیگذرد.»کار یا موقعیت بسیار دشوار است. | “Even an elephant couldn’t get through here.”It’s extremely difficult. |
| دَست بِسوتِه اِسپِی وِری | dast-baesuotae-espey-very | «مثل سگی که پنجهاش سوخته است.»با نهایت تلاش. | “Like a dog with a burned paw.”With every bit of effort one can muster. |
| نِ لوله وُ وِگیر | ne-lulae vo vaegir | «استخوان ساق پایش آب میگیرد.»توانش را دوباره به دست میآورد. | “His shin takes in water.”He’s regaining his strength. |
| زونْدِه مَنی آرت چونْد کِلوَا دارا | zuondae many-awrt cuond-kaelvaw dara | «میداند از یک مَن آرد (حدود سه کیلو) چند نان درمیآید.»آدم کاردانی است و میداند چطور رفتار کند. | “He knows how many loaves three kilos of flour will yield.”He knows how to handle himself. |
| اِشتون مَرگده پینْدِه نَمینی جِنازِهسَر بَوینِه | aeštuon-marg-dae pindae naminy-jaenawzae-sar bavinae | «باید مرگ خود را بر تابوت دیگری دید.»از سرگذشت و تجربهٔ سخت دیگران درس بگیر. | “See your own death in another person’s funeral bier.”Learn from what has happened to others. |
| نِ نَراَ، ها دَردی سَراَ | ne nar-a, haw dardy-sar-a | ««نه» سخت است و «آری» دردسر.»رد کردن در آغاز آسانتر از کنار آمدن با اختلاف بعدی است. | “Saying no is hard, and saying yes brings a headache.”An awkward no now can spare you a dispute later. |
| تَرس جونی بِلایاَ | tars juony-baelaw-y-a | «ترس بلای جان است.»وقتی کسی از ترس جرئت نمیکند کاری را شروع کند. | “Fear is a burden on the soul.”Fear can keep you from even getting started. |
| نِده تِوُر تیشِه کار نَکِنْدِه | ne-dae taevor-tišae kawr-nakaendae | «تبر و تیشه بر او کارگر نیست.»آنقدر قوی است که از میدان به در کردنش دشوار است. | “Neither axe nor blade can make a dent in him.”He’s too strong to bring down easily. |
دلخوری، دعوا و پشیمانی
دود در چند تعبیر سنگسری نشانهٔ تنش است. تصویرهای دیگری هم برای پشیمانی، بحث بینتیجه و دلخوریِ کهنه در کتاب آمدهاند.
| سنگسری به خط فارسی | آوانویسی لاتین | معنی و کاربرد به فارسی | English meaning and usage |
|---|---|---|---|
| دوی دِپاش | duy daepawš | «دود را پخش میکند.»آشوب و ناآرامی به پا میکند. | “He spreads the smoke.”He stirs up trouble. |
| اِنونمِیون دوی دِوُز | aenuon-maeyuon duy daevoz | «از میانشان دود بلند میشود.»دعوا و جرّوبحث شدیدی بینشان درمیگیرد. | “Smoke rises between them.”They’re having a heated argument. |
| مُردِهده سَر لَتی وِگی | morde-dae sar-laty vaegi | «مرده را از روی تخته بردار.»دیگر آن موضوع قدیمی و آزاردهنده را پیش نکش. | “Take the body off the funeral board.”Stop bringing up that old, painful subject. |
| مَره نانا کوتن | ma-re nawnaw kuotaen | «برای من نعنا میکوبد.»با اینکه علاقهای ندارم، میکوشد راضیم کند. | “He pounds mint for me.”He keeps trying to persuade me when I have no interest. |
| اِشتون پَنجِهده جون | aeštuon-panje-dae juon | «پنجهٔ خودش را میجود.»از کردهٔ خود پشیمان است. | “He chews on his own paw.”He regrets what he’s done. |
| نِ قَرِنج سُتَر نَبونْدا | ne-qaraenj so-tar nabuondaw | «کلاغش سیاهتر نمیشود.»اوضاعش از این بدتر نمیشود. | “His crow won’t get any blacker.”Things can’t get worse for him. |
| رِوای مَومَو وارَش دِنِه گینْدِه | raevaw-y-mau-mau vawraš daenae-gindae | «میومیوِ گربه باران نمیآورد.»نفرینت اثر نمیکند. | “A cat’s meowing won’t bring rain.”Your curse won’t work. |
| لا وِگاردِن | law vaegawrdaen | «یک تا را برمیگرداند.»روش یا رویهاش را عوض میکند. | “He turns back a fold.”He changes his approach. |
تعبیرهای روزمره و شوخطبعی
بعضی از مدخلهای ضمیمه در چند کلمه یک موقعیت آشنا را وصف میکنند، مثل لباسی که اندازه نیست یا حرفی که بالاخره به زبان میآید.
| سنگسری به خط فارسی | آوانویسی لاتین | معنی و کاربرد به فارسی | English meaning and usage |
|---|---|---|---|
| دَرز و دِرُک | darz uo daerok | «درز و بخیه.»همهجا. | “Seam and stitch.”Everywhere. |
| دوم چَلمَستی کَر | duom cal-masti kar | «دُم تکان میدهد.»بسیار خوشحال است. | “He wags his tail.”He’s delighted. |
| نِ لُولو دِه پیندا داری کَرِه رَت | ne-lovluo dae pinda dawry-karae rat | «انگار لباسش را به تنهٔ درخت آویختهاند.»لباسش به تنش نمینشیند و اندازهاش نیست. | “His clothes look as if they’ve been hung on a tree trunk.”His clothes don’t fit him. |
| مُرق اِنِه کَر | morq-aenae kar | «تخم گذاشت.»بالاخره با زحمت توانست حرفش را به زبان بیاورد. | “He laid an egg.”He finally managed to get the words out. |
| نیل بَگَردِه | nil bagaerdae | «نیل باید به عقب برگردد.»به کاری میگویند که شدنی نیست. | “The Nile would have to flow backward.”That’s an impossible task. |
| نُورو شَمبِه سَرتا | nov-ruo šambae sarta | «نوروز به شنبه افتاد.»برای مهمان یا اتفاقی غیرمنتظره، یا چیزی که پس از مدتها از راه میرسد. | “Nowruz fell on a Saturday.”Said of a surprise arrival or something long overdue. |
| یِکّه پِله مَست | yekkae pelae mast | «با یک پیاله مست شد.»زود تحت تأثیر قرار میگیرد. | “Drunk after a single cup.”Easily swayed. |
| نِ قَمزه زَنگُله دار | ne-qamzae zangolae dawr | «چشمکش زنگوله دارد.»سعی میکند خودش را در دل کسی جا کند. | “His wink comes with a bell.”He’s trying to ingratiate himself. |
منبع
چراغعلی اعظمی و گرنوت ویندفور، A Dictionary of Sangesari with a Grammatical Outline، تهران، ۱۹۷۲، بخش Addenda. مدخل کتاب در گلاتولوگ