
دیکشنری زبان سنگسری
برای نمایش بهتر است از مرورگر دسکتاپ استفاده کنید
زبان سنگسری چیست؟ ۱۰۰ واژه با معنی فارسی و انگلیسی
در زبان سنگسری برای شب مهتابی، نان چوپانها و حتی بزی که میان دو شاخش لکهای سفید دارد، واژههای جداگانهای هست. این واژهنامهٔ کوتاه ۱۰۰ واژه و اصطلاح را از کتاب چراغعلی اعظمی و گرنوت ویندفور گرد آورده است. در جدولها میتوانید هر مدخل را به خط فارسی و با آوانویسی لاتین بخوانید و معنی آن را به فارسی و انگلیسی ببینید.
زبان سنگسری کجا صحبت میشود؟
سنگسری از زبانهای ایرانیِ شمالغربی است و خاستگاه آن سنگسر، مهدیشهر امروزی در استان سمنان، در دامنههای جنوبی البرز است. اعظمی و ویندفور در بررسی خود به شباهتهایی میان سنگسری و مازندرانی، بهویژه در ساخت فعل، اشاره کردهاند. ردهبندی زبان سنگسری
ویژگیهای زبان سنگسری
واکهها در معنی تفاوت ایجاد میکنند. اعظمی و ویندفور برای چند واکه از نشانههای ae، aw و uo استفاده کردهاند. در نمونهای از کتاب، xuon به معنی «آواز خواندن» و xun به معنی «خون» است. تفاوت این دو صورت در واکه است. مشخصات واژهنامه و دستور سنگسری
جای تکیه به ساخت واژه بستگی دارد. در توصیف این کتاب، الگوی پایهٔ تکیه بر هجای پایانی است. در بسیاری از صورتهای فعلی، تکیه روی بن فعل میماند و پیشوند و پسوند بیتکیهاند.
واژگان، جزئیات زندگی محلی را ثبت کردهاند. «شِمار» نام زمانی در آغاز ییلاق است که گوسفندها و بزهای ماده را چهلتاچهلتا میشمردند. «دودیم کیلا» هم نام نانی است که هر دو طرفش را میپختند.
واژهنامهٔ سنگسری با معنی فارسی و انگلیسی
ستون «سنگسری به خط فارسی» بازنویسی خوانا و تقریبیِ آوانویسی کتاب است. خط فارسیِ معمول همهٔ تفاوتهای واکهای سنگسری را نشان نمیدهد. برای خواندن دقیقتر، صورت لاتین را هم ببینید. در این صورتها c برابر «چ»، x برابر «خ»، š برابر «ش» و ž برابر «ژ» است. پژوهش رسمالخط سنگسری
آیینها و قصههای سنگسر
عروس نوروز در قصهای سنگسری آنقدر برای آمدن نوروز آماده میشود که درست پیش از رسیدنش به خواب میرود. در کنار نام این شخصیت، واژهنامه اصطلاحهایی برای مژدگانی، دعای باران و رسمهای نامزدی ثبت کرده است.
| سنگسری | آوانویسی | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| نُوروی نومزه | novruoy nuomzae | عروس نوروز در افسانهای سنگسری | English meaning The bride of Nowruz in a Sangesari folktale |
| سورای آخَر | suray awxar | آخرین چهارشنبهٔ سال که با افروختن آتش جشن میگرفتند | English meaning The last Wednesday of the year, celebrated with bonfires |
| شیلون | šiluon | نذری دادن، معمولاً آش، به نیازمندان هنگام دعای باران | English meaning Giving food, usually soup, to people in need during prayers for rain |
| هازَل دارو | hawzal dawru | درخت حاجت که به شاخههایش تکهپارچه میبندند | English meaning A wish tree with strips of cloth tied to its branches |
| موشلاقِنه | mušlaqaenae | مژدگانی، هدیه به آورندهٔ خبر خوش | English meaning A gift for the bearer of good news |
| سو دِلِی پول | suo daelaey pul | هدیهٔ نخستین رونمایی عروس در جشن نامزدی | English meaning A gift given when the bride is first unveiled at her engagement |
| هاریژ واریژ | hawriž vawriž | ازدواج متقابل خواهر و برادرهای دو خانواده | English meaning A brother and sister marrying a sister and brother from another family |
| هاله کِر | hawlae kaer | کمک پنهانی زنان به هم برای آمادهشدن پیش از کوچ تابستانی | English meaning Women secretly helping one another prepare for the summer migration |
| چار چار | cawr cawr | چهار تا هشت روز در گذار از چلهٔ بزرگ به چلهٔ کوچک | English meaning Four to eight days around the transition between the two winter Chellehs |
| سَر تاو سَری | sar taw sari | لباس یا پارچهای به اندازهٔ قامت بخشنده که به نیازمندان میدادند | English meaning A garment or cloth the size of the giver, donated as alms |
کوچ و زندگی در سیاهچادر
«گوت» نام سیاهچادر سنگسری است. واژههای این بخش از خود چادر و اجزایش تا گذرگاه شیردوشی و شیوهٔ شمارش دامها را در بر میگیرند.
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| کوخون | kuoxuon | کسانی که هر سال چند ماه را در اردوگاههای کوهستانی میگذراندند | English meaning People who spent several months each year in mountain camps |
| دِخون | dexuon | کسانی که تمام سال در سنگسر میماندند | English meaning Year-round residents of Sangesar |
| گوت | guot | سیاهچادر سنگسری | English meaning A traditional Sangesari black tent |
| گوت چو | guot cuo | تیرک چادر | English meaning Tent pole |
| گوت بَره | guot barae | ورودی چادر | English meaning Tent entrance |
| کِلون سِلار | kaeluon saelawr | سرپرست منتخب اردوگاه، صاحب بیشترین شمار دام ماده | English meaning The elected camp leader, who owned the most female livestock |
| شِمار | šaemawr | زمان شمارش بزها و گوسفندهای ماده، چهلتاچهلتا، در آغاز ییلاق | English meaning The counting of ewes and female goats in groups of forty at the start of summer camp |
| بَره | barae | گذرگاه عبور دامها برای دوشیدن | English meaning The passage where animals file through for milking |
| دَست چال | dast cawl | گودالی برای نگهداری و محافظت از دامهای نوزاد و کمسن | English meaning A protective pit for newborn and young livestock |
| نِمَک لیسه | naemak lisae | سنگی که روی آن برای دامها نمک میگذاشتند | English meaning A stone used to offer salt to livestock |
چوپانی و دامداری
در واژگان دامداری سنگسری، سن دام و حتی جای یک لکه میتواند نام جداگانهای داشته باشد. «چار» به بزی گفته میشود که میان دو شاخش لکهای سفید دارد.
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| چوپّون | cuppuon | چوپان | English meaning Shepherd |
| کَمَری | kamari | گوسفند سیاه با پهلوهای سفید | English meaning A black sheep with white flanks |
| چار | cawr | بز با لکهٔ سفید میان دو شاخ | English meaning A goat with a white spot between its horns |
| آسکور | awskuor | بز با خط زرد روی سر | English meaning A goat with a yellow stripe on its head |
| رَش | raš | بز با خط سرخفام روی سر | English meaning A goat with a reddish stripe on its head |
| میش | miš | گوسفند ماده | English meaning Ewe |
| کُوی | kovi | میش یکساله | English meaning A yearling ewe |
| بُچه | bocae | بزغاله | English meaning Young goat |
| وَره | varae | بره | English meaning Lamb |
| سیلَک | silak | برهٔ ششماهه | English meaning A six-month-old lamb |
نان و لبنیات محلی سنگسر
از «کئلوا»، نان چوپانها، تا «شوش»، خوراکی پنیرمانند، نامهای این بخش به خوردنیهایی اشاره دارند که با زندگی دامداری و کوچ پیوند دارند.
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| شوش | šoš | خوراکی پنیرمانند از شیر میش تازهزا و شیر معمولی | English meaning A cheese-like food made from the milk of a newly lambed ewe mixed with regular milk |
| آرشه | awršae | نوعی پنیر جوشانده | English meaning A type of boiled cheese |
| دَلمه | dalmae | پنیر تازهای که هنوز سفت نشده | English meaning Fresh cheese before it firms up |
| رِهون | raehuon | کره | English meaning Butter |
| تیلِم | tilaem | مشک مخصوص کرهگیری | English meaning A skin bag used for churning butter |
| توک | tuok | خامهٔ روی ماست | English meaning The cream that rises to the top of yogurt |
| کئلوا | kael vaw | نان چوپانها | English meaning Shepherds’ bread |
| دودیم کیلا | du dim kilaw | نان گردی که هر دو طرفش پخته میشود | English meaning A round loaf baked on both sides |
| گولاچو | gulawcu | نان مخصوص سال نو | English meaning Bread made for the New Year |
| خُشکه نون | xoškae nuon | نان با کرهٔ گوسفندی | English meaning Bread with sheep’s-milk butter |
آسمان، ماه و ستارهها
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| آسِمون | awsaemuon | آسمان | English meaning Sky |
| سِتاره | saetawrae | ستاره | English meaning Star |
| مونگ | muong | ماه | English meaning Moon |
| مَسته مونگ | mastae muong | ماه کامل، بدر | English meaning Full moon |
| مونگ اُر شُو | muong or šov | شب مهتابی | English meaning A moonlit night |
| جُدِین | jodeyn | ستارهٔ قطبی | English meaning The North Star |
| کَر کَش اون | kar kaš uon | راه شیری | English meaning The Milky Way |
| شَشَک | šašak | خوشهٔ پروین، ثریا | English meaning The Pleiades star cluster |
| خُر تَو | xor tov | تابش آفتاب | English meaning Sunshine |
| تیر کَمون ژِن | tir kamuon žaen | رنگینکمان پیدا شدن | English meaning For a rainbow to form |
باران، برف و باد
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| لاره | lawrae | شب صاف | English meaning A clear night |
| تیرَک | tirak | تگرگ | English meaning Hail |
| جیرّو | jirru | باران ریز و نمنم | English meaning A light drizzle |
| قِلّیز | qaelliz | مه غلیظ | English meaning Thick fog |
| گُرگ و میش | gorg uo miš | گرگومیش، روشنی کمِ دم غروب | English meaning Twilight |
| کور اُو | kuor ov | سراب | English meaning Mirage |
| نَرُو | narov | بادی که تند و منقطع میوزد | English meaning Gusty wind |
| خَزون | xazuon | هوای ملایم | English meaning Mild weather |
| تُرنه | tornae | باد شمال | English meaning North wind |
| وَرف خَره | varf xarae | تودهٔ برفی که باد در کوه جمع کرده | English meaning A mountain snowdrift |
کوه و دره
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| زاقه | zawqae | غار | English meaning Cave |
| سُل | sol | پرتگاه | English meaning Cliff |
| هَلوم | haluom | پرتگاه پرشیب | English meaning Precipice |
| کوتَل | kuotal | گردنهٔ کوهستانی | English meaning Mountain pass |
| چِلّه | caellae | قلهٔ کوه | English meaning Mountain peak |
| تول | tuol | تپهٔ گرد | English meaning Rounded hill |
| چِکُل | caekol | شیب سنگلاخی | English meaning Rocky slope |
| خُر دیم | xor dim | دامنهٔ آفتابگیر کوه | English meaning The sunny side of a mountain |
| نِسوم | naesuom | دامنهٔ سایهگیر کوه | English meaning The shaded side of a mountain |
| تَنگه | tangae | تنگه | English meaning Gorge |
حشرهها و جانوران کوچک
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| پاپیلّو | pawpillu | پروانه | English meaning Butterfly |
| لَل | lal | سنجاقک | English meaning Dragonfly |
| سو کِرم | suo kaerm | کرم شبتاب | English meaning Firefly |
| دیوو | divu | جیرجیرک | English meaning Cricket |
| وَکّو | vakku | قورباغه | English meaning Frog |
| کُودو | kovduo | زالو | English meaning Leech |
| دیمبِلَک | dimbaelak | عقرب | English meaning Scorpion |
| لاکپَشت | lawk pašt | لاکپشت | English meaning Turtle |
| اَفی | afi | افعی | English meaning Viper |
| مِهُر | maehor | مار | English meaning Snake |
نام پرندهها در سنگسری
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| قَرِنج | qaraenj | کلاغ | English meaning Crow |
| کِلاچکی | kaelawcki | زاغی | English meaning Magpie |
| چِل چِراق | cel caerawq | پرستو | English meaning Swallow |
| دار کوتن | dawr kuotaen | دارکوب | English meaning Woodpecker |
| هودهودو | huodhuodu | هدهد، شانهبهسر | English meaning Hoopoe |
| زَرَژ | zaraž | کبک | English meaning Partridge |
| تورِنگ | turaeng | قرقاول | English meaning Pheasant |
| کوتَر | kuotar | کبوتر | English meaning Pigeon |
| قومری | quomri | قمری | English meaning Turtledove |
| کولِنگو | kuolaengu | دُرنا | English meaning Crane |
پشمریسی و بافندگی
سنگسری برای ابزارهای ریسیدن و بافتن واژههای جداگانه دارد. «خَند» نام دار گلیمبافی و «کار گِه» نام دار قالی است.
| سنگسری | آوانویسی لاتین | معنی فارسی | English meaning |
|---|---|---|---|
| چَر | car | چرخ نخریسی | English meaning Spinning wheel |
| شوم سَر | šuom sar | شانهٔ پشم | English meaning Wool comb |
| کِتِلوم | kaetaeluom | چوبی که پشم را هنگام ریسیدن روی آن نگه میدارند | English meaning Distaff |
| چَرخَک | carxak | قرقره | English meaning Spool |
| بِرُک | baerok | گلولهٔ نخ، کلاف گرد | English meaning Ball of yarn |
| خَند | xand | دار گلیمبافی | English meaning Kilim loom |
| کار گِه | kawr ge | دار قالی | English meaning Carpet loom |
| دَفدین | dafdin | دفتین، ابزار کوبیدن پود | English meaning Loom beater |
| مَکّو | makkuo | ماکو، وسیلهٔ عبور دادن پود از میان تارها | English meaning Weaver’s shuttle |
| تون | tuon | تارهای روی دار | English meaning The warp threads on a loom |
منابع
- چراغعلی اعظمی و گرنوت ویندفور، A Dictionary of Sangesari with a Grammatical Outline، تهران، ۱۹۷۲. مدخل کتاب در گلاتولوگ
- ناصر صباغیان، زکیه لطفی و فاطمه صباغیان، «بررسی رسمالخط جدید زبان سنگسری». متن پژوهش