گاه‌شماری سنگسری؛ از پنج روز «پیتَک» تا جشن «تیر مُئی سیزده»
در گاه‌شماری سنتی مردم سنگسر، سال عادی ۱۲ ماهِ ۳۰روزه و پنج روزِ افزوده دارد. به آن پنج روز پیتَک یا پنجه می‌گویند. در روایتی که سال را از مَس مُ آغاز می‌کند، پیتک میان پایان آونه مُ و آغاز مَس مُ قرار می‌گیرد. به این ترتیب، شمار روزهای ماه‌ها ۳۶۰ است و با پیتک به ۳۶۵ می‌رسد. دانشنامهٔ ایرانیکا، روایت محلی گاه‌شماری سنگسری
نام دوازده ماه
در جدول زیر، چرخهٔ ماه‌ها را از مَس مُ آورده‌ام، چون گزارش منتشرشده از سالنامهٔ یدالله حاجعلیان آغاز سال را در بهار می‌گذارد. دربارهٔ آغاز سال در بازسازی‌های تاریخی نظرهای دیگری هم وجود دارد. گزارش ثبت ملی تقویم سنگسری به نقل از ایرنا، ترتیب ماه‌ها در روایت محلی سنگسر
| ردیف | نام ماه | ردیف | نام ماه |
|---|---|---|---|
| ۱ | مَس مُ | ۷ | اوریا |
| ۲ | دِ مُ | ۸ | تیر مُ |
| ۳ | گوجو | ۹ | مردال مُ |
| ۴ | نوسال | ۱۰ | شروره مُ |
| ۵ | سیا مُ | ۱۱ | میرونه مُ |
| ۶ | کورچ | ۱۲ | آونه مُ |
در این نام‌ها «مُ» یعنی ماه و «مَس» یعنی بزرگ. پس «مَس مُ» یعنی «ماه بزرگ». همین واژه در مَس چله، یعنی چلهٔ بزرگِ چهل‌روزه، هم دیده می‌شود. در برابر آن کَس چله، چلهٔ کوچکِ بیست‌روزه، قرار دارد. «تیر مُئی سیزده» هم یعنی «سیزدهمِ ماه تیر» در خودِ تقویم سنگسری. پژوهش واژگان و دستور سنگسری، روایت محلی چله‌ها، دانشنامهٔ ایرانیکا
سال از چه روزی شروع می‌شود و تقویم چقدر قدمت دارد؟
در گزارشِ سالنامهٔ یدالله حاجعلیان، ۱ مَس مُ برابر با ۱۶ فروردین است و پنج روز پیش از آن، از ۱۱ تا ۱۵ فروردین، پیتک‌اند. در پژوهش‌های دیگر، نقطهٔ شروع فرق می‌کند. حسن پاکزادیان در کتاب گاه‌شماری سنگسری بر پایهٔ یافته‌های تاریخی، نوسال را ماه اول گرفته است. نویسندهٔ پژوهشی دربارهٔ تقویم‌های گیلان و مازندران، با مقایسهٔ نام ماه‌ها، سیا مُ را برای آن بازسازی پیشنهاد کرده است. بنابراین اگر جایی برای یک تاریخ سنگسری دو معادل متفاوت دیدی، اول باید دید هرکدام بر اساس کدام سالنامه یا بازسازی نوشته شده‌اند. گزارش سالنامهٔ حاجعلیان، مشخصات کتاب پاکزادیان، بررسی تطبیقی تقویم‌های شمال ایران
ساختار دوازده ماه سی‌روزه به‌اضافهٔ پنجه در چند سنت تقویمی ایرانی دیده می‌شود. این شباهت برای بررسی پیشینهٔ گاه‌شماری سنگسری ارزش دارد. عدد ۳۴۰۰ سال در برخی گزارش‌های مربوط به ثبت ملی آمده است، اما در منابعی که بررسی کردم، مدرکی برای تعیین چنین تاریخ دقیقی برای پیدایش تقویم پیدا نکردم. آنچه تاریخ روشن دارد، انتشار پژوهش چراغعلی اعظمی سنگسری با عنوان The Sangesari Calendar در سال ۱۹۸۸ و ثبت دانش سنتی گاه‌شماری سنگسری در فهرست آثار ناملموس ایران است. دانشنامهٔ ایرانیکا، گزارش ثبت ملی، پژوهش مردم‌نگارانهٔ «ایل سنگسری»
تقویم در زندگی مردم سنگسر
- تیر مُئی سیزده جشن سیزدهم تیرِ سنگسری است. در سنت نام‌گذاری روزها، روز سیزدهم «تیر» نام داشت و با رسیدن آن در ماه «تیر»، نام روز و ماه یکی می‌شد. در گزارش‌های سنگسر از شب‌نشینی، شعرخوانی، فال حافظ و پخت پلویی با سیزده جور مادهٔ غذایی یاد شده است. در یکی از روایت‌های ثبت‌شدهٔ اعظمی، مردم پیش از طلوع آفتاب خاموش به چشمه می‌رفتند و آبی می‌آوردند که به آن «لله و»، یعنی «آب لال‌ها»، می‌گفتند. گزارش «ایل سنگسری»، صص. ۶۰۳–۶۰۴
- نَرون به چرخهٔ دامداری مربوط بود. در گزارش مردم‌نگارانه، قوچ‌ها را برای رها کردن در گله آماده می‌کردند و شب نرون موعد پایان سال مالی و حساب‌وکتاب گله‌داری هم بود. به این ترتیب، حساب سالِ کار و دام در موعدی جدا از آغاز سالِ تقویمی بسته می‌شد. گزارش «ایل سنگسری»، ص. ۶۰۳
- واریم یا واربرین آیین پشم‌چینی بره‌ها در ییلاق بود. دامداران بره‌ها را روز پیش می‌شستند و صبحِ واربرین آن‌ها را به خِیل، یعنی محل استقرار ییلاقی، می‌آوردند. کنار هم گذاشتن واربرین و نرون نشان می‌دهد که مردم سنگسر در طول سال برای کارهای مختلف گله، از پشم‌چینی تا جفت‌گیری و تسویهٔ حساب، موعدهای شناخته‌شده‌ای داشتند. گزارش «ایل سنگسری»، صص. ۶۰۳–۶۰۵
