سنگسر | مهدی‌شهر

۱۰۰ واژه و اصطلاح سنگسری با معنی فارسی و انگلیسی. دیکشنری سنگسری

دیکشنری زبان سنگسری

دیکشنری زبان سنگسری

 

برای نمایش بهتر است از مرورگر دسکتاپ استفاده کنید

زبان سنگسری چیست؟ ۱۰۰ واژه با معنی فارسی و انگلیسی

در زبان سنگسری برای شب مهتابی، نان چوپان‌ها و حتی بزی که میان دو شاخش لکه‌ای سفید دارد، واژه‌های جداگانه‌ای هست. این واژه‌نامهٔ کوتاه ۱۰۰ واژه و اصطلاح را از کتاب چراغ‌علی اعظمی و گرنوت ویندفور گرد آورده است. در جدول‌ها می‌توانید هر مدخل را به خط فارسی و با آوانویسی لاتین بخوانید و معنی آن را به فارسی و انگلیسی ببینید.

زبان سنگسری کجا صحبت می‌شود؟

سنگسری از زبان‌های ایرانیِ شمال‌غربی است و خاستگاه آن سنگسر، مهدیشهر امروزی در استان سمنان، در دامنه‌های جنوبی البرز است. اعظمی و ویندفور در بررسی خود به شباهت‌هایی میان سنگسری و مازندرانی، به‌ویژه در ساخت فعل، اشاره کرده‌اند. رده‌بندی زبان سنگسری

ویژگی‌های زبان سنگسری

واکه‌ها در معنی تفاوت ایجاد می‌کنند. اعظمی و ویندفور برای چند واکه از نشانه‌های ae، aw و uo استفاده کرده‌اند. در نمونه‌ای از کتاب، xuon به معنی «آواز خواندن» و xun به معنی «خون» است. تفاوت این دو صورت در واکه است. مشخصات واژه‌نامه و دستور سنگسری

جای تکیه به ساخت واژه بستگی دارد. در توصیف این کتاب، الگوی پایهٔ تکیه بر هجای پایانی است. در بسیاری از صورت‌های فعلی، تکیه روی بن فعل می‌ماند و پیشوند و پسوند بی‌تکیه‌اند.

واژگان، جزئیات زندگی محلی را ثبت کرده‌اند. «شِمار» نام زمانی در آغاز ییلاق است که گوسفندها و بزهای ماده را چهل‌تاچهل‌تا می‌شمردند. «دودیم کیلا» هم نام نانی است که هر دو طرفش را می‌پختند.

واژه‌نامهٔ سنگسری با معنی فارسی و انگلیسی

ستون «سنگسری به خط فارسی» بازنویسی خوانا و تقریبیِ آوانویسی کتاب است. خط فارسیِ معمول همهٔ تفاوت‌های واکه‌ای سنگسری را نشان نمی‌دهد. برای خواندن دقیق‌تر، صورت لاتین را هم ببینید. در این صورت‌ها c برابر «چ»، x برابر «خ»، š برابر «ش» و ž برابر «ژ» است. پژوهش رسم‌الخط سنگسری

آیین‌ها و قصه‌های سنگسر

عروس نوروز در قصه‌ای سنگسری آن‌قدر برای آمدن نوروز آماده می‌شود که درست پیش از رسیدنش به خواب می‌رود. در کنار نام این شخصیت، واژه‌نامه اصطلاح‌هایی برای مژدگانی، دعای باران و رسم‌های نامزدی ثبت کرده است.

سنگسری آوانویسی معنی فارسی English meaning
نُو‌روی نومزه novruoy nuomzae عروس نوروز در افسانه‌ای سنگسری
The bride of Nowruz in a Sangesari folktale
سورای آخَر suray awxar آخرین چهارشنبهٔ سال که با افروختن آتش جشن می‌گرفتند
The last Wednesday of the year, celebrated with bonfires
شیلون šiluon نذری دادن، معمولاً آش، به نیازمندان هنگام دعای باران
Giving food, usually soup, to people in need during prayers for rain
هازَل دارو hawzal dawru درخت حاجت که به شاخه‌هایش تکه‌پارچه می‌بندند
A wish tree with strips of cloth tied to its branches
موشلاقِنه mušlaqaenae مژدگانی، هدیه به آورندهٔ خبر خوش
A gift for the bearer of good news
سو دِلِی پول suo daelaey pul هدیهٔ نخستین رونمایی عروس در جشن نامزدی
A gift given when the bride is first unveiled at her engagement
هاریژ واریژ hawriž vawriž ازدواج متقابل خواهر و برادرهای دو خانواده
A brother and sister marrying a sister and brother from another family
هاله کِر hawlae kaer کمک پنهانی زنان به هم برای آماده‌شدن پیش از کوچ تابستانی
Women secretly helping one another prepare for the summer migration
چار چار cawr cawr چهار تا هشت روز در گذار از چلهٔ بزرگ به چلهٔ کوچک
Four to eight days around the transition between the two winter Chellehs
سَر تاو سَری sar taw sari لباس یا پارچه‌ای به اندازهٔ قامت بخشنده که به نیازمندان می‌دادند
A garment or cloth the size of the giver, donated as alms

کوچ و زندگی در سیاه‌چادر

«گوت» نام سیاه‌چادر سنگسری است. واژه‌های این بخش از خود چادر و اجزایش تا گذرگاه شیردوشی و شیوهٔ شمارش دام‌ها را در بر می‌گیرند.

 سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
کوخون kuoxuon کسانی که هر سال چند ماه را در اردوگاه‌های کوهستانی می‌گذراندند
People who spent several months each year in mountain camps
دِخون dexuon کسانی که تمام سال در سنگسر می‌ماندند
Year-round residents of Sangesar
گوت guot سیاه‌چادر سنگسری
A traditional Sangesari black tent
گوت چو guot cuo تیرک چادر
Tent pole
گوت بَره guot barae ورودی چادر
Tent entrance
کِلون سِلار kaeluon saelawr سرپرست منتخب اردوگاه، صاحب بیشترین شمار دام ماده
The elected camp leader, who owned the most female livestock
شِمار šaemawr زمان شمارش بزها و گوسفندهای ماده، چهل‌تاچهل‌تا، در آغاز ییلاق
The counting of ewes and female goats in groups of forty at the start of summer camp
بَره barae گذرگاه عبور دام‌ها برای دوشیدن
The passage where animals file through for milking
دَست چال dast cawl گودالی برای نگهداری و محافظت از دام‌های نوزاد و کم‌سن
A protective pit for newborn and young livestock
نِمَک لیسه naemak lisae سنگی که روی آن برای دام‌ها نمک می‌گذاشتند
A stone used to offer salt to livestock

چوپانی و دامداری

در واژگان دامداری سنگسری، سن دام و حتی جای یک لکه می‌تواند نام جداگانه‌ای داشته باشد. «چار» به بزی گفته می‌شود که میان دو شاخش لکه‌ای سفید دارد.

 سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
چوپّون cuppuon چوپان
Shepherd
کَمَری kamari گوسفند سیاه با پهلوهای سفید
A black sheep with white flanks
چار cawr بز با لکهٔ سفید میان دو شاخ
A goat with a white spot between its horns
آسکور awskuor بز با خط زرد روی سر
A goat with a yellow stripe on its head
رَش raš بز با خط سرخ‌فام روی سر
A goat with a reddish stripe on its head
میش miš گوسفند ماده
Ewe
کُوی kovi میش یک‌ساله
A yearling ewe
بُچه bocae بزغاله
Young goat
وَره varae بره
Lamb
سیلَک silak برهٔ شش‌ماهه
A six-month-old lamb

نان و لبنیات محلی سنگسر

از «کئلوا»، نان چوپان‌ها، تا «شوش»، خوراکی پنیرمانند، نام‌های این بخش به خوردنی‌هایی اشاره دارند که با زندگی دامداری و کوچ پیوند دارند.

سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
شوش šoš خوراکی پنیرمانند از شیر میش تازه‌زا و شیر معمولی
A cheese-like food made from the milk of a newly lambed ewe mixed with regular milk
آرشه awršae نوعی پنیر جوشانده
A type of boiled cheese
دَلمه dalmae پنیر تازه‌ای که هنوز سفت نشده
Fresh cheese before it firms up
رِهون raehuon کره
Butter
تیلِم tilaem مشک مخصوص کره‌گیری
A skin bag used for churning butter
توک tuok خامهٔ روی ماست
The cream that rises to the top of yogurt
کئلوا kael vaw نان چوپان‌ها
Shepherds’ bread
دودیم کیلا du dim kilaw نان گردی که هر دو طرفش پخته می‌شود
A round loaf baked on both sides
گولاچو gulawcu نان مخصوص سال نو
Bread made for the New Year
خُشکه نون xoškae nuon نان با کرهٔ گوسفندی
Bread with sheep’s-milk butter

آسمان، ماه و ستاره‌ها

سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
آسِمون awsaemuon آسمان
Sky
سِتاره saetawrae ستاره
Star
مونگ muong ماه
Moon
مَسته مونگ mastae muong ماه کامل، بدر
Full moon
مونگ اُر شُو muong or šov شب مهتابی
A moonlit night
جُدِین jodeyn ستارهٔ قطبی
The North Star
کَر کَش اون kar kaš uon راه شیری
The Milky Way
شَشَک šašak خوشهٔ پروین، ثریا
The Pleiades star cluster
خُر تَو xor tov تابش آفتاب
Sunshine
تیر کَمون ژِن tir kamuon žaen رنگین‌کمان پیدا شدن
For a rainbow to form

باران، برف و باد

سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
لاره lawrae شب صاف
A clear night
تیرَک tirak تگرگ
Hail
جیرّو jirru باران ریز و نم‌نم
A light drizzle
قِلّیز qaelliz مه غلیظ
Thick fog
گُرگ و میش gorg uo miš گرگ‌ومیش، روشنی کمِ دم غروب
Twilight
کور اُو kuor ov سراب
Mirage
نَرُو narov بادی که تند و منقطع می‌وزد
Gusty wind
خَزون xazuon هوای ملایم
Mild weather
تُرنه tornae باد شمال
North wind
وَرف خَره varf xarae تودهٔ برفی که باد در کوه جمع کرده
A mountain snowdrift

کوه و دره

سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
زاقه zawqae غار
Cave
سُل sol پرتگاه
Cliff
هَلوم haluom پرتگاه پرشیب
Precipice
کوتَل kuotal گردنهٔ کوهستانی
Mountain pass
چِلّه caellae قلهٔ کوه
Mountain peak
تول tuol تپهٔ گرد
Rounded hill
چِکُل caekol شیب سنگلاخی
Rocky slope
خُر دیم xor dim دامنهٔ آفتاب‌گیر کوه
The sunny side of a mountain
نِسوم naesuom دامنهٔ سایه‌گیر کوه
The shaded side of a mountain
تَنگه tangae تنگه
Gorge

حشره‌ها و جانوران کوچک

سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
پاپیلّو pawpillu پروانه
Butterfly
لَل lal سنجاقک
Dragonfly
سو کِرم suo kaerm کرم شب‌تاب
Firefly
دیوو divu جیرجیرک
Cricket
وَکّو vakku قورباغه
Frog
کُودو kovduo زالو
Leech
دیمبِلَک dimbaelak عقرب
Scorpion
لاک‌پَشت lawk pašt لاک‌پشت
Turtle
اَفی afi افعی
Viper
مِهُر maehor مار
Snake

نام پرنده‌ها در سنگسری

سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
قَرِنج qaraenj کلاغ
Crow
کِلاچکی kaelawcki زاغی
Magpie
چِل چِراق cel caerawq پرستو
Swallow
دار کوتن dawr kuotaen دارکوب
Woodpecker
هودهودو huodhuodu هدهد، شانه‌به‌سر
Hoopoe
زَرَژ zaraž کبک
Partridge
تورِنگ turaeng قرقاول
Pheasant
کوتَر kuotar کبوتر
Pigeon
قومری quomri قمری
Turtledove
کولِنگو kuolaengu دُرنا
Crane

پشم‌ریسی و بافندگی

سنگسری برای ابزارهای ریسیدن و بافتن واژه‌های جداگانه دارد. «خَند» نام دار گلیم‌بافی و «کار گِه» نام دار قالی است.

سنگسری آوانویسی لاتین معنی فارسی English meaning
چَر car چرخ نخ‌ریسی
Spinning wheel
شوم سَر šuom sar شانهٔ پشم
Wool comb
کِتِلوم kaetaeluom چوبی که پشم را هنگام ریسیدن روی آن نگه می‌دارند
Distaff
چَرخَک carxak قرقره
Spool
بِرُک baerok گلولهٔ نخ، کلاف گرد
Ball of yarn
خَند xand دار گلیم‌بافی
Kilim loom
کار گِه kawr ge دار قالی
Carpet loom
دَفدین dafdin دفتین، ابزار کوبیدن پود
Loom beater
مَکّو makkuo ماکو، وسیلهٔ عبور دادن پود از میان تارها
Weaver’s shuttle
تون tuon تارهای روی دار
The warp threads on a loom

منابع

  • چراغ‌علی اعظمی و گرنوت ویندفور، A Dictionary of Sangesari with a Grammatical Outline، تهران، ۱۹۷۲. مدخل کتاب در گلاتولوگ
  • ناصر صباغیان، زکیه لطفی و فاطمه صباغیان، «بررسی رسم‌الخط جدید زبان سنگسری». متن پژوهش

 

سنگسر | راهنمای مهدی‌شهر

دیدنی‌ها، گویش و راهنمای خدمات شهری سنگسر.

بازگشت به کِه · همهٔ نوشته‌ها · شهرداری مهدی‌شهر · نقشهٔ سایت